.
C. Lalchhanhima
Siata
5th Oct, 2013
‘Ming
reitah cawngsaw bia na ching caco a naw tah thui a ka a ning avang a; A pikhuipaw
reitah bia na ching caco a ning a vang hluikhung tah, a pacangnah lungthing
letah na cangparia thlang a’. Kaa tui kaa raang, kaa reikawh tah dangnah a hia!
A ho maw dangnah a paekhy e! Vy, Zyphe sawtei a hra my ca tua!!. Ning(Sun) tah
cawngsaw a i hningpaw haw bang beh hi.! A ha tlamy pangsua tei leh peh ka.
Kaa
biatlangpui ‘Reikawh he cawngsaw kaa cangnah apalang satu a cang’ tahpawh
heh a ungzia tei a cangpaw cawh ‘kaa ci
le phing, kaa rei tah hei ze khatah
hapaw cawngsaw maw kaa cang pae’ tahpaw le ‘mehpuitling kaa cang le cangly tahpaw
a palang sa. Reikawh a dawngcha caco, a
chung letah a cinglaipaw cawngsaw aa cangnah a lang tei.
A
ungzia a paching khy nadang co, ‘Cawngsaw vytei cawngsaw a ma cang satu cawh
raekawh he a cang’ tahpaw he a cang. Mehsing tah a raang le a phing ngenah ka,
zawkhui bang beh. Raang le phing a pachatu a puimaw caipaw cawh reikawh he a
cang. Khazing tah a saipaw tah a ma paepaw reikawh he hmang tah kaa tui, kaa
raang caitah le ama kaa Khazing palawngpalina tah hmang heh cawngsaw kaa
tuahrangpaw a cang.
I.
REI A THONAH LE UNGZIA:
Bible Athonah (Genesis) letah kaa hmuhpaw hratah Babylon bui ‘Nabopolassar (658– 605 BC) pachiapaningnah rai letah Mesopotamia (Irag)
bui ‘Marduk’ caitah Babel Ing sangpaw pui, a vai a phahpaw tah sah a pachiapaw
cangka. Catuka, Khazing a nawtlah bei he. Ing aa sah pazo khy khaly na’ pawtah
aa rei cawh Khazing tah pa naning he ka. Hrehruinah le lungruanah hnui khy kha
bei heh. Reikawh a puimaw caimang dia maw!!.
Ma heh Rei phingting a va chuanah hrangthonah a cang tatah kaa hmuh.
Rei
heh mehnung sahlo tah ca cia pawtah tlawngmaw, bia reipaw tah tlawngmaw, ki le
phe hmang pawtah tlawngmaw, minghringpaw khatah bia a chingpatawngnah heh a
cang. Reikawh na vaitah a dorainah, lungruanah le a peitlenah vytei heh
cawngsaw letah ung ka, ma raekawh na vaico, a hnithai patawngnah a ung. Rei na
vaitah hrehruinah chawpaw le unghrui khynah chawpaw a ung. Lungthing pacangnah
vytei a papia chuakhypaw cawh raekawh he a cang.
Reikawh
cawh ungnahpaw raang le pinahpaw hminghmaw reitah a naning longmang ka, ma'taco
ze cawngsaw maw kaa cang peh, ze ci le phing maw kaa cang he peh tahpaw he a
vachua khui. Rei a lo lypaw le phing a lo lypaw na vy co, rei a lopaw le phing
alopaw chung letah a pungkhenah a lai vytei. Ci le phing dangnah, a peitu cawh
zehringpaw cang lytah reikawh he cang ka. Rei a dang caco, ci le phing a dang
tei. Rei a dangly caco, apazuipaw cawh ci le phing lydenah a cang. A ci le
phing a hlydepaw cawngsaw cawh a cawngsaw cangnah a hly thah tahna a cang.
II.
ZYPHE
REI:
Cung
Khazing tah a saipaw tah ama paepaw rei, Zyphe rei heh Lytu rei, Mara rei, Lai
rei, Saithang rei, Zytung rei sahlo taitah a vawngpaw cang ka. Rei pachaipaw
hrawng letah Zyphe rei he 'Y Group' letah a ung. Kung 1945 hrawng tai khei
thaikheh tah co Ca tah cia thah heka, meh hluvy duisai tah co rei hringpaw e.g
Lai, Mara, Mizo etc hmang pawtah a cia tei. Catuka, silang hnuitah ca cianah
ung malang be. Taico, Kung 1998 tai khei Pupaw Rev.Dr. J Raebui le hrehruipaw
sahlo hmelanah tah a silang hnuitah ciapathopaw a cang. Ma he, ‘Summer
Institute of Linguistics’ atoheh cawh ‘International University of Linguistics’
tatah aa tah mycapaw rai letah pachiapaningpaw a cang.
Zyphe
rei a cuipaw he raangri tah ma pachai ka, A hlu cainah cawh Myanmar raang ningtla
lang letah ung cangka, khua 15 a ung. Ma
sahlo cawh Congthia, Ebo, Hlangphe, Hmawngtlang, Hriphi, Khabung, Kuhchah,
Lawngtlang, Ngalang, Nuitah, Phekhua, Tlawngraang, Vawngtu, Zawbung, Zuiphe a
cang he. India raang letah khaw hning a ung hra. Ma cawh Siata le Enah a cang. Ma hluikhung hei raang naning naningpaw letah
zyphe rei a cuipaw/hmangpaw mehhlupui ung a cang hra.
Kaa
rei heh rei nyhae pawtei acang na cawtah a cia nadang a thailypaw le a cui
thaikhalypaw mehnung hlupui kaa ung thlang he peh. Hme kaa la a puimaw hmuisui.
Hnikhypaw letah Zyphe rei a cuipaw he mehnung 17,000 na vytah hluvy kaa ung my
ca he peh. Khuakheh letah Zyphe mehnung hlunah caipaw cawh Indianapolis (USA)
cangka, mehnung 2,600 hlui a ung he
tahpaw hnipaw a cang.
III.
REIKAWH
LE A CHAHNAINAH:
1. Rei heh tui le raang, ci le phing
hme a ting satu le a pungkhehna a peitu a cang:
Khazaw
letah raang, ci le phing cangkang le cangkanglynah naenah sangkhe a cang teipaw
cawh Reikawh he a cang. Aa rei tah Cabu le Ca cia aa hnuicha le hnuichaly,
raang chung letah le ci le phing hrawng letah cathaipaw hlu le hluly, Cabu rei
hlu le hluly tahpaw sahlo he phing cangkangnah naenah pawtah hmang teipaw a
cang. Mahratei a cang caco, tui le raang cuicaling na’ pawtah raekawh he a puimaw hmuisuipaw a
cang. Ma’le rei teitah a cunah naning naningpaw a hnuikhypaw he cawh phing
rungnawpaw le phing zawchuipaw a cang tei he. Khazaw letah rei apasangsalypaw
le raekawh a hnuicha lypaw cawh phing a kuicungpaw le phing a lydehpaw cang
heka, aa ning letah a pungkhehna chawpaw ung hmuisui khy beh. Pikhuipaw rei
apasangsapaw phing cawh phing puitlingpaw aa tah tei he.
2.
Rei
heh phing a pabingsatu le cangnah (Identity) a tuatu a cang.
Phing
sangkheh cang hra a pawtah cangnah (Identity) hnui a nge. Ma Cangnah ama peitu
sahlo cawh Raang, Phing, Reikawh, Zingnah/Sakhuanah etc. sahlo he a cang he. Ma
hrawng letei a puimaw ngeteipaw cawh raang le raekawh he a cang. Kaa raekawh
kaa hly caco phing tlaichai leimeipaw kaa cang he peh. Cawngsaw tah a pikhuipaw
phing rei a thailypaw tei a cang caco phing a lydepaw a cang. Kaa rei, Zyphe
rei pabingsanah le hmetingsanah chaw caipaw cawh Ca tah ciahlu le kaa rei hmang
hlu he a cang. Ci le phing cangkangpaw hmaikaw tah aa rei pasung heka,
hmetingnah aa pacangtei. Atochai khazaw letah ka sai caco China, Korea, le
Japan sahlo tei Foreign Policy rungnaw ngeteipaw a hnuipaw cawh aa raekawh
khazaw letah pakaipaza he a cang. A changtei acangpaw cawh rei he phing a
pabingsatu, hme atingsatu le cangnah (identity) a tuatu a cang tahpaw aa
hnipase na cawtah a cang. Zyphe mingphing kaa cang a co, Zyphe ca le rei
hmetingsa he kaa rai a cang. Ming rei hmang pawtah a cangkang sa he drama hring
a cang.
3.
Rei
heh Khazing raang apaky tu a cang.
Khazaw
letah raihretu rungnaw caipaw le hlotling caipaw cawh Bible he acang
tah pasala, rei chiatu a bei peh. Khazing tah kaa ning kaa rei teitah Baibal
hmang khynah cai ma pei ka. Kaa nopaw sahlo raihrenah na vaitah Biahrathah
zawng ka hnui my ca. Mahluikhung co, Biahraiparing zawng buaba khui leimeipaw a
cang. Na pa cang bang maw!!? Mehnung ung nganglynah hminghmaw le cawngsaw patliapatlanah
hnui lytah su tingrai a tlungkhypaw cawh Ca he a cang sa maw!!. Ma’ ca cawh cawngsaw
reikawh taitah a va piapaw a cang. Khazing raihrenah le Khazing bia
pakaipazangnah chaw ngeteipaw le suting raangting a tlung ngangpaw ca he hming puimaw ngeteipaw cang leimei ka, a
cang vy longmang hui a. Kaa hu kaa sua thaichung tah co raekawh le ca he kaa Khazing a raang a
ky vy longmang na’paw letah hming kaa puimaw leimei thlangpaw a cang cawng
leimei thlang a.
IV.
REIKAWH
HMETING NADANG NA’PAW:
Cawngsaw
kaa cangnah a lang vy khy longmang na’ pawtah le kaa Zyphe phing a changchy vy
longmang khy na’ pawtah kaa rei hmeting
nadang napaw letah thapui tah hme kaa la a puimaw ngetei. Kaa reikawh lang
letah hmelawtu sahlo aa thaw kaa patlung heh a hy. Zyphe Literature Development
le phuhringpaw sahlo zawng tah kaa phing le kaa reikaw tlaibai tah kaa ung ly
na pawtah hme kaa la thah a hia. Bible hluikhung tah Cabu hringpaw zawng papia
nadang langpui kaa hui a hy.
Rei
hringpaw sahlo kaa rei tah paleh tah le ka rei tah phia hlu tah ciapaw cang seh.
Kaa ca cia nadang a pacu pahrenah hnuiteipaw cang vy seh. Ca a ciapasinah zawng
hnuiteipaw cangsala. Mahratei hme kaa la caco, kaa rei hmeting a ka, ka tui kaa
raang a changchy vy longmang a ka, a chung letah a cinglaipaw Zyphe mingphing sahlo zawng tah hmetingnah lang kaa pange
longmang hra a.
Tui
le raang, Ci le Phing, le Rei le kawh hme a ting a co a chung letah a ungpaw
cawngsaw hme aa ting tahna a cang. Ze
raang ze su letah hmai ung hmai pasala, kaa reikawh na vaitah le kaa ciphing na
vaitah ze cawngsaw maw kaa cang tahpaw hnikhy a cang. Kaa reikawh he kaaning tah kaa tuachawngpaw
cang be, Khazing tah a ma paechungpaw a cang.
Kaa
bia le hlaw he Ca tah chia he pasala, Bia le hlaw a thaipaw sahlo aa Cabu
hnuihlu tah, kaa rei tah Cabu naning naningpaw le Thaithibu langchang he papia
khypaw cangsala kaa raekawh heh hme a ting ceingei a. Kaa no kaa paw le a cai a
ling longmang my ca, kaa ning changthah tahei hmelaw tua he peh. Kaa ci kaa
phing cy ka ruru tah a daw khy na’ pawtah nama le kama ka puimaw peh. Reikawh a
zawkhuipaw cawngsaw cawh aa cangnah aa hnipase lypaw le aa cangnah a lydeh
leimeipaw a cang he. Kaa cangnah a palangtu Reikawh he pasangsah kaa rai a
cang.
V.
TLANGPAKAWNGNAH
Khazaw
letah phing a singpaw le raang a rungnawpaw kaa tahpaw sahlo he he ma’le
cangnah a hnipasepaw le ma’le pikhuipaw raekawh a pasung paeipaw sahlo a cang
he. Ze cawtah maw kaa tah caco, Reikawh he kaa cangnah apalangtu a cang na
cawtah a cang. Kaa rei heh kaa pasung caco kaa mingphing a bing a. Kaa rei heh
hmangly tah male(ming hringpaw) rei kaa uar caco, kaa mingphing zawng a ly pai
a, kaaning zawng kaa ly hra he peh. Kaa rei le kaa raang kaa tlechaily caco kaa
mingphing a ly a. Kaa mingphing alydepaw na sai khatah a ngesa bei neh.
Pikhuipaw
rei a zawkhuipaw na vytah pikhuipaw rei a thailypaw cang heh ningzaw a chui vy
hui! Ungzia tei a cangpaw cawh ningzaw, kangchia a chui vei vei tahna a cang.
Ma’le rei mawnghly kha khawtah mingrei thai ngetei he hningsainah sangkheh cangka,
ma’le rei thai ngetei na cungtah mingrei hlupui thai he singnah a cang. Rei he
cawngsaw kaa cangnah a palangtu cang tlung ka.
Vy,
Khazing kaa reikawh za changsa vy longmang my lo ta’tah y-sang hmai pasala,
nama le kama tah hmelanah langpui kaa hnui tlunglypaw a cang caco, kaa ynah o cawh
khazaw zizaw chiahrupaw letah a lydeh thlang a. Nama le kama kaa tui kaa raang,
kaa raekawh cawtah kaa i hning napaw taitah a hrathah/tho my ca tua a peh. Cai
tah mehnung haw bang beh hi!. Kaa tui kaa raang, kaa ci le phing, kaa reikawh aa
sawnah heh Mara, Lai, Mizo, Mehraang etc sahlo tah dangnah paekhy beh hi!. Dangnah
a paekhytu le a cawnah mehthli a hru khytu a ung chungpaw cawh nama le kama
Zyphe ci long long he kaa cang peh.
Kaa
ci le phing a pungkhenah a tuatu, a pabingsatu, hme a tingsatu, cawngsaw kaa
cangnah a palang tu le Khazing raang a paky sakhy tu Reikawh heh pasangsah tah
cuicaling vy longmang he peh. Reikawh heh
cawngsaw kaa cangnah a palang satu cang tlung ka. Khazing tah Zyphe Ci bonghnang
hlupui tah ma tingbi ky seh.
Zyphe
Literature up up up!!!!
No comments:
Post a Comment