Friday, 7 February 2014

REIKAWH HEH CAWNGSAW KAA CANGNAH APALANG SATU A CANG

.

C. Lalchhanhima
Siata
5th Oct, 2013


‘Ming reitah cawngsaw bia na ching caco a naw tah thui a ka a ning avang a; A pikhuipaw reitah bia na ching caco a ning a vang hluikhung tah, a pacangnah lungthing letah na cangparia thlang a’. Kaa tui kaa raang, kaa reikawh tah dangnah a hia! A ho maw dangnah a paekhy e! Vy, Zyphe sawtei a hra my ca tua!!. Ning(Sun) tah cawngsaw a i hningpaw haw bang beh hi.! A ha tlamy pangsua tei leh peh ka.

Kaa biatlangpui ‘Reikawh he cawngsaw kaa cangnah apalang satu a cang’ tahpawh heh  a ungzia tei a cangpaw cawh ‘kaa ci le phing,  kaa rei tah hei ze khatah hapaw cawngsaw maw kaa cang pae’ tahpaw le ‘mehpuitling kaa cang le cangly tahpaw a palang sa.  Reikawh a dawngcha caco, a chung letah a cinglaipaw cawngsaw aa cangnah a lang tei.  

A ungzia a paching khy nadang co, ‘Cawngsaw vytei cawngsaw a ma cang satu cawh raekawh he a cang’ tahpaw he a cang. Mehsing tah a raang le a phing ngenah ka, zawkhui bang beh. Raang le phing a pachatu a puimaw caipaw cawh reikawh he a cang. Khazing tah a saipaw tah a ma paepaw reikawh he hmang tah kaa tui, kaa raang caitah le ama kaa Khazing palawngpalina tah hmang heh cawngsaw kaa tuahrangpaw a cang.






I.                   REI  A THONAH LE UNGZIA:

Bible Athonah (Genesis) letah kaa hmuhpaw hratah Babylon bui ‘Nabopolassar (658– 605 BC)  pachiapaningnah rai letah Mesopotamia (Irag) bui ‘Marduk’ caitah Babel Ing sangpaw pui, a vai a phahpaw tah sah a pachiapaw cangka. Catuka, Khazing a nawtlah bei he. Ing aa sah pazo khy khaly na’ pawtah aa rei cawh Khazing tah pa naning he ka. Hrehruinah le lungruanah hnui khy kha bei heh. Reikawh  a puimaw caimang dia maw!!. Ma heh Rei phingting a va chuanah hrangthonah a cang tatah kaa hmuh.

Rei heh mehnung sahlo tah ca cia pawtah tlawngmaw, bia reipaw tah tlawngmaw, ki le phe hmang pawtah tlawngmaw, minghringpaw khatah bia a chingpatawngnah heh a cang. Reikawh na vaitah a dorainah, lungruanah le a peitlenah vytei heh cawngsaw letah ung ka, ma raekawh na vaico, a hnithai patawngnah a ung. Rei na vaitah hrehruinah chawpaw le unghrui khynah chawpaw a ung. Lungthing pacangnah vytei a papia chuakhypaw cawh raekawh he a cang.

Reikawh cawh ungnahpaw raang le pinahpaw hminghmaw reitah a naning longmang ka, ma'taco ze cawngsaw maw kaa cang peh, ze ci le phing maw kaa cang he peh tahpaw he a vachua khui. Rei a lo lypaw le phing a lo lypaw na vy co, rei a lopaw le phing alopaw chung letah a pungkhenah a lai vytei. Ci le phing dangnah, a peitu cawh zehringpaw cang lytah reikawh he cang ka. Rei a dang caco, ci le phing a dang tei. Rei a dangly caco, apazuipaw cawh ci le phing lydenah a cang. A ci le phing a hlydepaw cawngsaw cawh a cawngsaw cangnah a hly thah tahna a cang.




II.                ZYPHE REI:

Cung Khazing tah a saipaw tah ama paepaw rei, Zyphe rei heh Lytu rei, Mara rei, Lai rei, Saithang rei, Zytung rei sahlo taitah a vawngpaw cang ka. Rei pachaipaw hrawng letah Zyphe rei he 'Y Group' letah a ung. Kung 1945 hrawng tai khei thaikheh tah co Ca tah cia thah heka, meh hluvy duisai tah co rei hringpaw e.g Lai, Mara, Mizo etc hmang pawtah a cia tei. Catuka, silang hnuitah ca cianah ung malang be. Taico, Kung 1998 tai khei Pupaw Rev.Dr. J Raebui le hrehruipaw sahlo hmelanah tah a silang hnuitah ciapathopaw a cang. Ma he, ‘Summer Institute of Linguistics’ atoheh cawh ‘International University of Linguistics’ tatah aa tah mycapaw rai letah pachiapaningpaw a cang.

Zyphe rei a cuipaw he raangri tah ma pachai ka, A hlu cainah cawh Myanmar raang ningtla lang letah ung cangka, khua 15 a ung.  Ma sahlo cawh Congthia, Ebo, Hlangphe, Hmawngtlang, Hriphi, Khabung, Kuhchah, Lawngtlang, Ngalang, Nuitah, Phekhua, Tlawngraang, Vawngtu, Zawbung, Zuiphe a cang he. India raang letah khaw hning a ung hra. Ma cawh Siata le Enah a cang.  Ma hluikhung hei raang naning naningpaw letah zyphe rei a cuipaw/hmangpaw mehhlupui ung a cang hra.

Kaa rei heh rei nyhae pawtei acang na cawtah a cia nadang a thailypaw le a cui thaikhalypaw mehnung hlupui kaa ung thlang he peh. Hme kaa la a puimaw hmuisui. Hnikhypaw letah Zyphe rei a cuipaw he mehnung 17,000 na vytah hluvy kaa ung my ca he peh. Khuakheh letah Zyphe mehnung hlunah caipaw cawh Indianapolis (USA) cangka,  mehnung 2,600 hlui a ung he tahpaw hnipaw a cang.





III.             REIKAWH LE A CHAHNAINAH:

1.      Rei heh tui le raang, ci le phing hme a ting satu le a pungkhehna a peitu a cang:

            Khazaw letah raang, ci le phing cangkang le cangkanglynah naenah sangkhe a cang teipaw cawh Reikawh he a cang. Aa rei tah Cabu le Ca cia aa hnuicha le hnuichaly, raang chung letah le ci le phing hrawng letah cathaipaw hlu le hluly, Cabu rei hlu le hluly tahpaw sahlo he phing cangkangnah naenah pawtah hmang teipaw a cang. Mahratei a cang caco, tui le raang cuicaling  na’ pawtah raekawh he a puimaw hmuisuipaw a cang. Ma’le rei teitah a cunah naning naningpaw a hnuikhypaw he cawh phing rungnawpaw le phing zawchuipaw a cang tei he. Khazaw letah rei apasangsalypaw le raekawh a hnuicha lypaw cawh phing a kuicungpaw le phing a lydehpaw cang heka, aa ning letah a pungkhehna chawpaw ung hmuisui khy beh. Pikhuipaw rei apasangsapaw phing cawh phing puitlingpaw aa tah tei he.


2.      Rei heh phing a pabingsatu le cangnah (Identity) a tuatu a cang.

Phing sangkheh cang hra a pawtah cangnah (Identity) hnui a nge. Ma Cangnah ama peitu sahlo cawh Raang, Phing, Reikawh, Zingnah/Sakhuanah etc. sahlo he a cang he. Ma hrawng letei a puimaw ngeteipaw cawh raang le raekawh he a cang. Kaa raekawh kaa hly caco phing tlaichai leimeipaw kaa cang he peh. Cawngsaw tah a pikhuipaw phing rei a thailypaw tei a cang caco phing a lydepaw a cang. Kaa rei, Zyphe rei pabingsanah le hmetingsanah chaw caipaw cawh Ca tah ciahlu le kaa rei hmang hlu he a cang. Ci le phing cangkangpaw hmaikaw tah aa rei pasung heka, hmetingnah aa pacangtei. Atochai khazaw letah ka sai caco China, Korea, le Japan sahlo tei Foreign Policy rungnaw ngeteipaw a hnuipaw cawh aa raekawh khazaw letah pakaipaza he a cang. A changtei acangpaw cawh rei he phing a pabingsatu, hme atingsatu le cangnah (identity) a tuatu a cang tahpaw aa hnipase na cawtah a cang. Zyphe mingphing kaa cang a co, Zyphe ca le rei hmetingsa he kaa rai a cang. Ming rei hmang pawtah a cangkang sa he drama hring a cang.



3.      Rei heh Khazing raang apaky tu a cang.

Khazaw letah raihretu rungnaw caipaw le hlotling caipaw cawh Bible he acang tah pasala, rei chiatu a bei peh. Khazing tah kaa ning kaa rei teitah Baibal hmang khynah cai ma pei ka. Kaa nopaw sahlo raihrenah na vaitah Biahrathah zawng ka hnui my ca. Mahluikhung co, Biahraiparing zawng buaba khui leimeipaw a cang. Na pa cang bang maw!!? Mehnung ung nganglynah hminghmaw le cawngsaw patliapatlanah hnui lytah su tingrai a tlungkhypaw cawh Ca he a cang sa maw!!. Ma’ ca cawh cawngsaw reikawh taitah a va piapaw a cang. Khazing raihrenah le Khazing bia pakaipazangnah chaw ngeteipaw le suting raangting a tlung ngangpaw  ca he hming puimaw ngeteipaw cang leimei ka, a cang vy longmang hui a. Kaa hu kaa sua thaichung  tah co raekawh le ca he kaa Khazing a raang a ky vy longmang na’paw letah hming kaa puimaw leimei thlangpaw a cang cawng leimei thlang a.



IV.             REIKAWH HMETING NADANG NA’PAW:

Cawngsaw kaa cangnah a lang vy khy longmang na’ pawtah le kaa Zyphe phing a changchy vy longmang khy na’ pawtah  kaa rei hmeting nadang napaw letah thapui tah hme kaa la a puimaw ngetei. Kaa reikawh lang letah hmelawtu sahlo aa thaw kaa patlung heh a hy. Zyphe Literature Development le phuhringpaw sahlo zawng tah kaa phing le kaa reikaw tlaibai tah kaa ung ly na pawtah hme kaa la thah a hia. Bible hluikhung tah Cabu hringpaw zawng papia nadang langpui kaa hui a hy.

Rei hringpaw sahlo kaa rei tah paleh tah le ka rei tah phia hlu tah ciapaw cang seh. Kaa ca cia nadang a pacu pahrenah hnuiteipaw cang vy seh. Ca a ciapasinah zawng hnuiteipaw cangsala. Mahratei hme kaa la caco, kaa rei hmeting a ka, ka tui kaa raang a changchy vy longmang a ka, a chung letah a cinglaipaw Zyphe mingphing  sahlo zawng tah hmetingnah lang kaa pange longmang hra a.

Tui le raang, Ci le Phing, le Rei le kawh hme a ting a co a chung letah a ungpaw cawngsaw hme aa ting tahna a cang.  Ze raang ze su letah hmai ung hmai pasala, kaa reikawh na vaitah le kaa ciphing na vaitah ze cawngsaw maw kaa cang tahpaw hnikhy a cang.  Kaa reikawh he kaaning tah kaa tuachawngpaw cang be, Khazing tah a ma paechungpaw a cang.

Kaa bia le hlaw he Ca tah chia he pasala, Bia le hlaw a thaipaw sahlo aa Cabu hnuihlu tah, kaa rei tah Cabu naning naningpaw le Thaithibu langchang he papia khypaw cangsala kaa raekawh heh hme a ting ceingei a. Kaa no kaa paw le a cai a ling longmang my ca, kaa ning changthah tahei hmelaw tua he peh. Kaa ci kaa phing cy ka ruru tah a daw khy na’ pawtah nama le kama ka puimaw peh. Reikawh a zawkhuipaw cawngsaw cawh aa cangnah aa hnipase lypaw le aa cangnah a lydeh leimeipaw a cang he. Kaa cangnah a palangtu Reikawh he pasangsah kaa rai a cang.




V.                TLANGPAKAWNGNAH

Khazaw letah phing a singpaw le raang a rungnawpaw kaa tahpaw sahlo he he ma’le cangnah a hnipasepaw le ma’le pikhuipaw raekawh a pasung paeipaw sahlo a cang he. Ze cawtah maw kaa tah caco, Reikawh he kaa cangnah apalangtu a cang na cawtah a cang. Kaa rei heh kaa pasung caco kaa mingphing a bing a. Kaa rei heh hmangly tah male(ming hringpaw) rei kaa uar caco, kaa mingphing zawng a ly pai a, kaaning zawng kaa ly hra he peh. Kaa rei le kaa raang kaa tlechaily caco kaa mingphing a ly a. Kaa mingphing alydepaw na sai khatah a ngesa bei neh.

Pikhuipaw rei a zawkhuipaw na vytah pikhuipaw rei a thailypaw cang heh ningzaw a chui vy hui! Ungzia tei a cangpaw cawh ningzaw, kangchia a chui vei vei tahna a cang. Ma’le rei mawnghly kha khawtah mingrei thai ngetei he hningsainah sangkheh cangka, ma’le rei thai ngetei na cungtah mingrei hlupui thai he singnah a cang. Rei he cawngsaw kaa cangnah a palangtu cang tlung ka.

Vy, Khazing kaa reikawh za changsa vy longmang my lo ta’tah y-sang hmai pasala, nama le kama tah hmelanah langpui kaa hnui tlunglypaw a cang caco, kaa ynah o cawh khazaw zizaw chiahrupaw letah a lydeh thlang a. Nama le kama kaa tui kaa raang, kaa raekawh cawtah kaa i hning napaw taitah a hrathah/tho my ca tua a peh. Cai tah mehnung haw bang beh hi!. Kaa tui kaa raang, kaa ci le phing, kaa reikawh aa sawnah heh Mara, Lai, Mizo, Mehraang etc sahlo tah dangnah paekhy beh hi!. Dangnah a paekhytu le a cawnah mehthli a hru khytu a ung chungpaw cawh nama le kama Zyphe ci long long he kaa cang peh.

Kaa ci le phing a pungkhenah a tuatu, a pabingsatu, hme a tingsatu, cawngsaw kaa cangnah a palang tu le Khazing raang a paky sakhy tu Reikawh heh pasangsah tah cuicaling vy longmang he peh.  Reikawh heh cawngsaw kaa cangnah a palang satu cang tlung ka. Khazing tah Zyphe Ci bonghnang hlupui tah ma tingbi ky seh.


Zyphe Literature up up up!!!!

No comments:

Post a Comment