Friday, 7 February 2014

REIKAWH HEH CAWNGSAW KAA CANGNAH APALANG SATU A CANG

.

C. Lalchhanhima
Siata
5th Oct, 2013


‘Ming reitah cawngsaw bia na ching caco a naw tah thui a ka a ning avang a; A pikhuipaw reitah bia na ching caco a ning a vang hluikhung tah, a pacangnah lungthing letah na cangparia thlang a’. Kaa tui kaa raang, kaa reikawh tah dangnah a hia! A ho maw dangnah a paekhy e! Vy, Zyphe sawtei a hra my ca tua!!. Ning(Sun) tah cawngsaw a i hningpaw haw bang beh hi.! A ha tlamy pangsua tei leh peh ka.

Kaa biatlangpui ‘Reikawh he cawngsaw kaa cangnah apalang satu a cang’ tahpawh heh  a ungzia tei a cangpaw cawh ‘kaa ci le phing,  kaa rei tah hei ze khatah hapaw cawngsaw maw kaa cang pae’ tahpaw le ‘mehpuitling kaa cang le cangly tahpaw a palang sa.  Reikawh a dawngcha caco, a chung letah a cinglaipaw cawngsaw aa cangnah a lang tei.  

A ungzia a paching khy nadang co, ‘Cawngsaw vytei cawngsaw a ma cang satu cawh raekawh he a cang’ tahpaw he a cang. Mehsing tah a raang le a phing ngenah ka, zawkhui bang beh. Raang le phing a pachatu a puimaw caipaw cawh reikawh he a cang. Khazing tah a saipaw tah a ma paepaw reikawh he hmang tah kaa tui, kaa raang caitah le ama kaa Khazing palawngpalina tah hmang heh cawngsaw kaa tuahrangpaw a cang.






I.                   REI  A THONAH LE UNGZIA:

Bible Athonah (Genesis) letah kaa hmuhpaw hratah Babylon bui ‘Nabopolassar (658– 605 BC)  pachiapaningnah rai letah Mesopotamia (Irag) bui ‘Marduk’ caitah Babel Ing sangpaw pui, a vai a phahpaw tah sah a pachiapaw cangka. Catuka, Khazing a nawtlah bei he. Ing aa sah pazo khy khaly na’ pawtah aa rei cawh Khazing tah pa naning he ka. Hrehruinah le lungruanah hnui khy kha bei heh. Reikawh  a puimaw caimang dia maw!!. Ma heh Rei phingting a va chuanah hrangthonah a cang tatah kaa hmuh.

Rei heh mehnung sahlo tah ca cia pawtah tlawngmaw, bia reipaw tah tlawngmaw, ki le phe hmang pawtah tlawngmaw, minghringpaw khatah bia a chingpatawngnah heh a cang. Reikawh na vaitah a dorainah, lungruanah le a peitlenah vytei heh cawngsaw letah ung ka, ma raekawh na vaico, a hnithai patawngnah a ung. Rei na vaitah hrehruinah chawpaw le unghrui khynah chawpaw a ung. Lungthing pacangnah vytei a papia chuakhypaw cawh raekawh he a cang.

Reikawh cawh ungnahpaw raang le pinahpaw hminghmaw reitah a naning longmang ka, ma'taco ze cawngsaw maw kaa cang peh, ze ci le phing maw kaa cang he peh tahpaw he a vachua khui. Rei a lo lypaw le phing a lo lypaw na vy co, rei a lopaw le phing alopaw chung letah a pungkhenah a lai vytei. Ci le phing dangnah, a peitu cawh zehringpaw cang lytah reikawh he cang ka. Rei a dang caco, ci le phing a dang tei. Rei a dangly caco, apazuipaw cawh ci le phing lydenah a cang. A ci le phing a hlydepaw cawngsaw cawh a cawngsaw cangnah a hly thah tahna a cang.




II.                ZYPHE REI:

Cung Khazing tah a saipaw tah ama paepaw rei, Zyphe rei heh Lytu rei, Mara rei, Lai rei, Saithang rei, Zytung rei sahlo taitah a vawngpaw cang ka. Rei pachaipaw hrawng letah Zyphe rei he 'Y Group' letah a ung. Kung 1945 hrawng tai khei thaikheh tah co Ca tah cia thah heka, meh hluvy duisai tah co rei hringpaw e.g Lai, Mara, Mizo etc hmang pawtah a cia tei. Catuka, silang hnuitah ca cianah ung malang be. Taico, Kung 1998 tai khei Pupaw Rev.Dr. J Raebui le hrehruipaw sahlo hmelanah tah a silang hnuitah ciapathopaw a cang. Ma he, ‘Summer Institute of Linguistics’ atoheh cawh ‘International University of Linguistics’ tatah aa tah mycapaw rai letah pachiapaningpaw a cang.

Zyphe rei a cuipaw he raangri tah ma pachai ka, A hlu cainah cawh Myanmar raang ningtla lang letah ung cangka, khua 15 a ung.  Ma sahlo cawh Congthia, Ebo, Hlangphe, Hmawngtlang, Hriphi, Khabung, Kuhchah, Lawngtlang, Ngalang, Nuitah, Phekhua, Tlawngraang, Vawngtu, Zawbung, Zuiphe a cang he. India raang letah khaw hning a ung hra. Ma cawh Siata le Enah a cang.  Ma hluikhung hei raang naning naningpaw letah zyphe rei a cuipaw/hmangpaw mehhlupui ung a cang hra.

Kaa rei heh rei nyhae pawtei acang na cawtah a cia nadang a thailypaw le a cui thaikhalypaw mehnung hlupui kaa ung thlang he peh. Hme kaa la a puimaw hmuisui. Hnikhypaw letah Zyphe rei a cuipaw he mehnung 17,000 na vytah hluvy kaa ung my ca he peh. Khuakheh letah Zyphe mehnung hlunah caipaw cawh Indianapolis (USA) cangka,  mehnung 2,600 hlui a ung he tahpaw hnipaw a cang.





III.             REIKAWH LE A CHAHNAINAH:

1.      Rei heh tui le raang, ci le phing hme a ting satu le a pungkhehna a peitu a cang:

            Khazaw letah raang, ci le phing cangkang le cangkanglynah naenah sangkhe a cang teipaw cawh Reikawh he a cang. Aa rei tah Cabu le Ca cia aa hnuicha le hnuichaly, raang chung letah le ci le phing hrawng letah cathaipaw hlu le hluly, Cabu rei hlu le hluly tahpaw sahlo he phing cangkangnah naenah pawtah hmang teipaw a cang. Mahratei a cang caco, tui le raang cuicaling  na’ pawtah raekawh he a puimaw hmuisuipaw a cang. Ma’le rei teitah a cunah naning naningpaw a hnuikhypaw he cawh phing rungnawpaw le phing zawchuipaw a cang tei he. Khazaw letah rei apasangsalypaw le raekawh a hnuicha lypaw cawh phing a kuicungpaw le phing a lydehpaw cang heka, aa ning letah a pungkhehna chawpaw ung hmuisui khy beh. Pikhuipaw rei apasangsapaw phing cawh phing puitlingpaw aa tah tei he.


2.      Rei heh phing a pabingsatu le cangnah (Identity) a tuatu a cang.

Phing sangkheh cang hra a pawtah cangnah (Identity) hnui a nge. Ma Cangnah ama peitu sahlo cawh Raang, Phing, Reikawh, Zingnah/Sakhuanah etc. sahlo he a cang he. Ma hrawng letei a puimaw ngeteipaw cawh raang le raekawh he a cang. Kaa raekawh kaa hly caco phing tlaichai leimeipaw kaa cang he peh. Cawngsaw tah a pikhuipaw phing rei a thailypaw tei a cang caco phing a lydepaw a cang. Kaa rei, Zyphe rei pabingsanah le hmetingsanah chaw caipaw cawh Ca tah ciahlu le kaa rei hmang hlu he a cang. Ci le phing cangkangpaw hmaikaw tah aa rei pasung heka, hmetingnah aa pacangtei. Atochai khazaw letah ka sai caco China, Korea, le Japan sahlo tei Foreign Policy rungnaw ngeteipaw a hnuipaw cawh aa raekawh khazaw letah pakaipaza he a cang. A changtei acangpaw cawh rei he phing a pabingsatu, hme atingsatu le cangnah (identity) a tuatu a cang tahpaw aa hnipase na cawtah a cang. Zyphe mingphing kaa cang a co, Zyphe ca le rei hmetingsa he kaa rai a cang. Ming rei hmang pawtah a cangkang sa he drama hring a cang.



3.      Rei heh Khazing raang apaky tu a cang.

Khazaw letah raihretu rungnaw caipaw le hlotling caipaw cawh Bible he acang tah pasala, rei chiatu a bei peh. Khazing tah kaa ning kaa rei teitah Baibal hmang khynah cai ma pei ka. Kaa nopaw sahlo raihrenah na vaitah Biahrathah zawng ka hnui my ca. Mahluikhung co, Biahraiparing zawng buaba khui leimeipaw a cang. Na pa cang bang maw!!? Mehnung ung nganglynah hminghmaw le cawngsaw patliapatlanah hnui lytah su tingrai a tlungkhypaw cawh Ca he a cang sa maw!!. Ma’ ca cawh cawngsaw reikawh taitah a va piapaw a cang. Khazing raihrenah le Khazing bia pakaipazangnah chaw ngeteipaw le suting raangting a tlung ngangpaw  ca he hming puimaw ngeteipaw cang leimei ka, a cang vy longmang hui a. Kaa hu kaa sua thaichung  tah co raekawh le ca he kaa Khazing a raang a ky vy longmang na’paw letah hming kaa puimaw leimei thlangpaw a cang cawng leimei thlang a.



IV.             REIKAWH HMETING NADANG NA’PAW:

Cawngsaw kaa cangnah a lang vy khy longmang na’ pawtah le kaa Zyphe phing a changchy vy longmang khy na’ pawtah  kaa rei hmeting nadang napaw letah thapui tah hme kaa la a puimaw ngetei. Kaa reikawh lang letah hmelawtu sahlo aa thaw kaa patlung heh a hy. Zyphe Literature Development le phuhringpaw sahlo zawng tah kaa phing le kaa reikaw tlaibai tah kaa ung ly na pawtah hme kaa la thah a hia. Bible hluikhung tah Cabu hringpaw zawng papia nadang langpui kaa hui a hy.

Rei hringpaw sahlo kaa rei tah paleh tah le ka rei tah phia hlu tah ciapaw cang seh. Kaa ca cia nadang a pacu pahrenah hnuiteipaw cang vy seh. Ca a ciapasinah zawng hnuiteipaw cangsala. Mahratei hme kaa la caco, kaa rei hmeting a ka, ka tui kaa raang a changchy vy longmang a ka, a chung letah a cinglaipaw Zyphe mingphing  sahlo zawng tah hmetingnah lang kaa pange longmang hra a.

Tui le raang, Ci le Phing, le Rei le kawh hme a ting a co a chung letah a ungpaw cawngsaw hme aa ting tahna a cang.  Ze raang ze su letah hmai ung hmai pasala, kaa reikawh na vaitah le kaa ciphing na vaitah ze cawngsaw maw kaa cang tahpaw hnikhy a cang.  Kaa reikawh he kaaning tah kaa tuachawngpaw cang be, Khazing tah a ma paechungpaw a cang.

Kaa bia le hlaw he Ca tah chia he pasala, Bia le hlaw a thaipaw sahlo aa Cabu hnuihlu tah, kaa rei tah Cabu naning naningpaw le Thaithibu langchang he papia khypaw cangsala kaa raekawh heh hme a ting ceingei a. Kaa no kaa paw le a cai a ling longmang my ca, kaa ning changthah tahei hmelaw tua he peh. Kaa ci kaa phing cy ka ruru tah a daw khy na’ pawtah nama le kama ka puimaw peh. Reikawh a zawkhuipaw cawngsaw cawh aa cangnah aa hnipase lypaw le aa cangnah a lydeh leimeipaw a cang he. Kaa cangnah a palangtu Reikawh he pasangsah kaa rai a cang.




V.                TLANGPAKAWNGNAH

Khazaw letah phing a singpaw le raang a rungnawpaw kaa tahpaw sahlo he he ma’le cangnah a hnipasepaw le ma’le pikhuipaw raekawh a pasung paeipaw sahlo a cang he. Ze cawtah maw kaa tah caco, Reikawh he kaa cangnah apalangtu a cang na cawtah a cang. Kaa rei heh kaa pasung caco kaa mingphing a bing a. Kaa rei heh hmangly tah male(ming hringpaw) rei kaa uar caco, kaa mingphing zawng a ly pai a, kaaning zawng kaa ly hra he peh. Kaa rei le kaa raang kaa tlechaily caco kaa mingphing a ly a. Kaa mingphing alydepaw na sai khatah a ngesa bei neh.

Pikhuipaw rei a zawkhuipaw na vytah pikhuipaw rei a thailypaw cang heh ningzaw a chui vy hui! Ungzia tei a cangpaw cawh ningzaw, kangchia a chui vei vei tahna a cang. Ma’le rei mawnghly kha khawtah mingrei thai ngetei he hningsainah sangkheh cangka, ma’le rei thai ngetei na cungtah mingrei hlupui thai he singnah a cang. Rei he cawngsaw kaa cangnah a palangtu cang tlung ka.

Vy, Khazing kaa reikawh za changsa vy longmang my lo ta’tah y-sang hmai pasala, nama le kama tah hmelanah langpui kaa hnui tlunglypaw a cang caco, kaa ynah o cawh khazaw zizaw chiahrupaw letah a lydeh thlang a. Nama le kama kaa tui kaa raang, kaa raekawh cawtah kaa i hning napaw taitah a hrathah/tho my ca tua a peh. Cai tah mehnung haw bang beh hi!. Kaa tui kaa raang, kaa ci le phing, kaa reikawh aa sawnah heh Mara, Lai, Mizo, Mehraang etc sahlo tah dangnah paekhy beh hi!. Dangnah a paekhytu le a cawnah mehthli a hru khytu a ung chungpaw cawh nama le kama Zyphe ci long long he kaa cang peh.

Kaa ci le phing a pungkhenah a tuatu, a pabingsatu, hme a tingsatu, cawngsaw kaa cangnah a palang tu le Khazing raang a paky sakhy tu Reikawh heh pasangsah tah cuicaling vy longmang he peh.  Reikawh heh cawngsaw kaa cangnah a palang satu cang tlung ka. Khazing tah Zyphe Ci bonghnang hlupui tah ma tingbi ky seh.


Zyphe Literature up up up!!!!

Saturday, 19 October 2013

Vuangtu (Zyphe) Holy Bible released



Vytu (Vuangtu) Holy Bible for Zyphe people, also known as Zophei people was released in Mizoram, Northeast India and the United States on Saturday, 18th September 2010.

In India, the release function was held at Saiha town in Mizoram, it was simultaneously released in three cities across United States – Indianapolis (Indiana), Dallas (Texas) and Washington D.C.

At Siaha, the function was organised by Zophei Central Literature Committee (ZCLC) and it was held at Pu Zamang House in New Saiha locality.

Speaking at the function, Rev. Ithra Tluma, President of Bible Society of India (BSI), Saiha branch said, “I am truly delighted that the Holy Bible for Vytu (Vuangtu), one of the Mara tribes could be released.”

Cutting the ribbon, he said, “I release the book for the glory of God.”

Now, the five Mara tribes have now two Holy Bible versions one in the common language – Tlosai dialect and another in Vuty (Vuangtu), he further added that it will surely enrich the Mara literature.

Rev. J.R. Buaia said the Bible translation work was sponsored by Wycliffe Bible Translation.

Rev. S.T. Zawsi, Moderator, Evangelical Church of Maraland (ECM) zy, Rev. Dr. M. Zakonia, Moderator-elect zy, Rev. C. Valy, Superintendent of Siaha District UPC(NEI), Rev. K. Ramdinthara, Saiha pastorate, Siata Constituency MDC Pu L. Khaichyu, Vice Chairman, Planning board, Mara Autonomous District Council (MADC).

Elder S. Hrachu, Mara poet and high profile literature prayed to end the first session of the programme.

In the second session, Siata MTP (Mara Thyutlia Py) branch choir presented a very graceful song, so did singer Elice Hniangpari.

In April this year, the New Testament was released first at Siata village in Saiha district. And finally, the complete Bible consisting of 39 Old Testament books and 27 New Testament books in Zyphe language is finally released this time.

According to ethnologue, there are about 20,000 Zyphe (Zophei) speakers, 17,000 in Chin State, Myanmar and about 3000 in two villages of Siata and Iana in Saiha district Mizoram. Due to persecutions, many Zopheis like their other Chin fellows also fled Myanmar and now many are living in United States and other generous countries around the world.

Source:  Samaw News, zoindigenous.blogspot.in

Friday, 23 August 2013

THLEMNA HI RINGTUTE FIAHNA A NI




C Lalchhanhima
Dated: 21st Aug, 2013
30th June, 2013



Thingtuai leh mau mit la leh ngiltha apiangin hmelma an ngah bik a; thing leh mau ngil lo leh kawisawi apiang hmelma lakah an him duh tlangpui thung. Thing ngil taka ding  hi han kit ila an tlu har bikin, a tluk tawh vek erawh chuan a tlu na nge nge thin. Chubakah a chhemtu thli thawtna lam apiangah an tlu ngei ngei bawk thin. Tlukna tur bik an nei lova, thingkuai erawh a tluk dan tur leh a tlukna tur a hriat sa thung a. A awmhmun a zirin a nghetin a nghet lo ve mai a ni. Ringtu dik takte tan chuan thlemna/hmelma hi a tam bik reng a ni.

Khua a han var tan ta. Hmai pawh phih tha mang hlei lo chuan ka insiam sawk sawk  a. Zinga ka tlanna thin  'NS Palya Park’ (BTM 2nd Stage, Bangalore)  ka pan mek lai chuan kawng sira ka thil hmuh chuan ngaihtuahna tam tak min pe a. Chu chu engdang ni lovin, Zingtin karhnih dawn ka hmuh thin thingkung pahnih zing a pakhat zawk, ngil leh sang, hmunawm ka tih  deuh mai chu a neitu ten thli leh ruah lakah a hlauhawm tiin an in chung zawn velah chuan an rawt/kit  tlat mai a. Pakhat zawk erawh a kuai deuh avang leh a hniam deuh avang chuan a nunna a him phah ta a.

Thingtlanga piang leh seilian tih takah, ka thil ngaihtuahna chuan Primary leh Middle School kan kal lai min ngaihtuah chhuah tir a. Kan hotuten Nilaini tlai (Hnathawh ni) ah 'Thing tuai leh mau sah tur a ni ang a, tuma’n a kawi leh hmantlak loh in sat tur a ni lo' an tih te, mahni huan leh in hungna pal atan thingtuai leh mau kan sah thin lai te, hmeichhe hovin tuahthing atan thing tha leh ngil ngei an phur thinte leh thingzai hovin an thingzai tur atan a ngiltha apiang an thlan thinte min ngaihtuah chhuah tir  zel a. Aw!! Thing leh mau tha apiangin hmelma an ngah bik chu a ni si a le!!


Ngaw chhah tak zingah pawh a ngiltha deuh chu miten an hmuhmaih ngai lo. A tet lai atangin a len thlengin hmanna tur a tam thin em avangin hmelma a ngah bik thin reng a ni. Chutiang chiah chuan, mihringah pawh hian mi fel leh tha nia kan hriatte leh ringtu tha tak nia kan hriatte hi tangkaina an ngah bik rualin thlemna pawh an tawk nasa bik a, miten an nunah beiseina sang tak an nei thin reng bawk a ni.

Mihringte zingah poh khawlai leh huau huauna thil ngainaho aiin Pathian biakbuk ngaina leh tawngtai tamho zingah thlemna a tam zawk a. Kohhranah pawh member satliah ai chuan rawngbawltuten mi sawi leh sel an tawk nasa ngei dawn. Inkhawm satliah ai chuan lamtuala chhuak thin ten an tawk nasa leh ngei dawn bawk. Engvangin nge  mi tha leh fel nia kan hriatten thlemna chu an ngah bik le? E le! Thlemtu Diabola thikthu chhiat duhna zawng tak a nih tlat vang a ni.

Setana hi Thlemna master leh Bumna master  nei a ni a. Thlemna Master nei kawp ngat a ni avangin kan chak lohna lai ber leh mihringte tluk awlsamna ber a hre em em a ni. Pastor, Upa, Rawngbawltute pawh anmahni nihna leh mil tawkin a thlem thin a. Officer leh sawrkar hnathawk pawh anmahni hna a zirin thlemna an tawk zel bawk a. Thalaite zingah pawh tunlai khawvel than dan nen milin kil tin atangin min thlem ve mek zel chu a nih hi maw!!

Thlemna chi hrang hrang, lal duhna, hausak duhna, rawngbawlpuite itsikna, mi bum duhna, eiruk duhna, sum duhna, inngaih duhna, mi dang aia danglam bik nih duhna  adt. kan tawk thin em? Heng thlemna chi hrang hrang leh suala tlukna tura thlemna kan tawh zawng zawng hi thil tha kan tihtheihna hun tha ber leh ringtu tha nih fiahna leh kan dam khawchhuahna tura thil tangkai tak a ni a sin! He famkim lohna khawvela cheng mihringte hi chuan kan do zo lo pawh a ni ang e! Mahse Pathian nen chuan engkim tihtheihloh a awm lova. Isua meuh pawh fiah tuma thlemthluk tumtu diabola khan thlem ngailo zingah min lo dah reng zawk ang tih chu a hlauhawm  zawk hle.


Ringtu tam takten thlemna a chak lutuk a ka hneh thei lo/lo ang tih thinlung kan nei thin. He thinlung hi Setana hnathawh pakhat a ni. Kan thinlung hi Nunna lo chhuahna a nih avangin Setana pawh hian a duh ber thin hi a lo ni a. Setana thlemna kan hriat a, kan mangan lai leh thlemna kan tawh laia chhanhim min huamtu leh thlemna ruala tlan chhuahna kawng min siam saktu Lal Isua hnenah tawngtaiin chu thlemna chu kan hneh zel hi ringtute tihtur dik tak a ni.

Pathian thu chuan, " Mihring tuar theih ang chauh lo chu thlemna reng reng in chungah a thleng ngai lo. Pathian zawng a rinawm a ni, ani chuan in tuar theih tawk aliam chu thlemna in tawh a phal lovang; in tuar theihna turin thlemna rualin tlan chhuahna kawng a siam nghal zawk ang". (1 Korinth 10:13) a tia. Thlemna leh bumna chi hrang hrang kan tawh laiin kan rilru ngaihtuahnaah sualna leh thatnate chu an  insual buan buan thin hi a lo ni a. Chu hun chu a ni dawn lawm ni... Pathianin chhia leh tha hriatna min pek kan hman hun tur leh tlan chhuahna kawng a siam kan zawh hun tur chu(h)..

           Thing leh mau thaten thlemna an ngah ang a, ringtu, nitin darkar tin thlemna tawk thin kan nih chuan Lalpa hnenah lawmthu sawiin tawngtai mawlh mawlh thin ila, chakna thar i dil reng thin bawk ang u. Thing leh mau  kuai leh tha loten thlemna lakah an him duh bik ang mai a, thlemna kan tawk ngailo a nih chuan in ngaihtuah chiang ila, Pathian auin harhchhuah vat kan tum  zok tur a ni. Thlemna hi Ringtute fiahna a ni sia. Thlemna tuar hram hramtu chu a eng a thawl e; fiaha a awm hnuin nunna Lallukhum, Lalpan amah hmangaihtute hnena a tiam chu a hmu dawn si a. (Jakoba 1:12). Lalpa’n malsawm che u rawh se.

Sunday, 18 August 2013

TAWN LEH NI AWM TAK ANG MAW!

  VT.Lawmsanga



        
       Ka haw tukah chuan an khua kawtchhuah thleng mi rawn thlah a. A hmel mawi leh duhawm, en lahin hmuh hrehawm bawk si, en lo dawn lahin tun atanga hun rei loteah ui tak chungin kan inthen atul dawn bawk si, awmdan thiam a har ngei mai. Kei ngei pawh chu mipa zawk mah nih ila, insum zawh har ka ti a, mite hriat lovin ka hnit ka hnit ve tho mai a. Ka inngaihtuah nasa khawp mai,kir leh mai nge tha zawk dawn kal tlang law law. Ah….ka chhungten arpui tui lai ngei mai talh a min thlah ve kha a ni si a, kir leh chu hrehawm ka tiin zahthlak ka ti bawk si a.

          April, 2005 kha a ni a, khua a lumin a hrehawm em em a. Thingtlang lo hal zawh hlim leh kangvar hnuaia thlai chi thlak lai tak a ni bawk nen, khawlum zia mai chu i suangtuahna aia nasa kha a ni ngei ang. Khawlum tizualtu leh tichiangtu nih awm fahran hian tuklo chu ral leh lamah khawlum leh khawhar tihhmel takin a hram noh noh a. Therengte lahin ka bul a miten hrehawm an tih ang tih pawh dawn lek lovin a kiu chhen bawk nen.

          Chu khawlum chu tawrhhlelawm hle mah se a khat tawkin chhemdam thli a rawn tleh heuh heuh reng bawk a. Khiang buk hnuai,a sir lehlam meiin a hliau ro vek tawh mahse lehlam zar chu baih atana itawm hial khawpa zik no leh chawrtha, buk tha tak hnuaia hahchawl tan chuan Lalpa malsawmna tih loh phal rual a ni lo. Chutah hawina lam apiangah tuangtuah par sen mawi tak tak leh vau par var lar tak tak inkak nuk mai han hmuh chuan dam man awm hliah hliah a inhriatna leh kan Zoram mawi zia leh nawm zia min hriatchhuah nawn tir a. Vau leh tuangtuah par mawi pawh tawrh hrehawm tawh nak laiin, lunglen tizualtu leh chu parmawi tihlutu nihawm fahran hian hawina lam apiangah romei a zam chiai chiai mai bawk nen, lunglen hi eizawnna tha tak nih se lehkha pawh zir tawh lovin chulai hmun chu awmhmun bengbel nan ka thlang ngei ang le!!!

          Matric exam zawh hlim a ni a,khawtlangah pawh kan intitlangval tana. Zanah len chhuah chang pawhin nu leh paten min hau tawh lem chuang lova, kan zalen kawp (Double) a nit a ber mai.

          Chutia chawlh ka han hman tan chauh tihah chuan ka puin ba thing turin khaw dangah min tir a, ka huhphurin ka hlau em em mai a, ka hnial ngam bawk si lo. Ka hlauh chhan pawh Myanmar lamah daih tir min tum lawm, kawl sipai ka hlau a ni. Duhthlan tur dang ka nei tak lohah chuan, District Commissioner (DC), Saiha hnenah foreign zin phalna (permit)-te kan lak hnu chuan ka kal ta a. Thingtlang khua kal tur ka nih avangin saiha atang chuan chhim tawp Myanmar ramri lam  chu ka pan ta a. Chhimtuipui (Kolodyne) chu kea kanin Mizoram chu ka rawn bye bye thei ta hram a. Tahan sumdawng hawho nen ka kal a, a tizia phian. Chumi zan chu khaw pakhatah kan riak a, a tuk zingah tho lehin ka tum ram thlen hman ngei tumin ka thwk leh tan a.
         
          Chhun dar 11:00 velah chuan ngaw hnuaiah chhungkaw 6/7 vel awmna thingpui dawr chu kan thleng a, chaw chhunte chu kan fak ta a. An dawrho lah kha Shillong ang maia changkang, a sen chi tamna hmun kha a lo ni a, khualzinho chu nuam an ti ngei mai. Chumi hmun atang chuan ka sumdawng kalpuite nen chuan kan inthen ta a. Ka kal tumna lam chu motor kawngpui hlir a ni tawh a, a chhuk zawng hlir a ni  tawh bawk a, a hahdamthlak hmel khawp mai, a hla tawh lo an ti bawk a.

          Rei lotea thleng tura inngai kha ka thleng thei ta reng reng  lo mai a. Tui a hal a, ni a sa bawk si, kawl sipai ka hlau bawk si a. Saw mi tlang saw ka thlen chuan khua a lang tawh ngei  ang tiin beiseina nen ka thawk chhuak leh a ka va thleng chu beisei bo a ni ta tlat mai. Chutiang hlira mual 4/5 vel ka liam hnu pawh chuan ka thleng thei ta chuang lova. An ram lah chu a mawiin a nuam em em mai a, Meghalaya ram ang hian far thing hlir a ni ve bawk a. Far hnuaia kal chu thliin a hnah a chhem ri ringawt pawh ngaihnawm tham a tling a. A hna tilho pawh Lal Isua Jerusalem a dawna chhawl an phahsak ang maia chhahin kawnglai zawng zawng chu a khat vek a, Lal emaw intih awl tak a ni.

          Beidawng takin kawng ka bo a ni anga tih ka ngaihtuah a, motor kawngah bo thu awm hek suh. Mahse an sawi khua kha chu hnaite a ni si a. Rilru a buai, thla aphang a, ka sana lah chu muang lovin a kal beuh beuh reng bawk a. Chutia beidawng taka ka kal lai mek chuan hmeichhe naupang rak ri ka hria a, ka thin a phu dut dut a, ka ding chawt a, ka han ngaithla chiang leh a, ka nui ve thei ta hram a. Khua ka thleng hnai tawh tih ka hria a.ka kal chak sauh sauh a,hmeichhe naupang pathum leh tleirawl kum 16/17 bawr vel pakhat an lo  ni a,ka hlim ru kher mai,thla a muang sawt khawp mai. 

          An khaw bul (mawng)-ah lui lian lutuk lo a awm a, chutah chuan sangha manin an kal  a, an haw lam nen kan intawng chu a lo nih a, chutah chak zawkin an mahni umpha tur chuan ka kal a,ka thawm an hriat avangin an rawn hawi let hlawm chu ka phu zawk a. Chutah  tak chuan a lawm ka thinlung ‘Lalnu’ tun thleng pawh a ka la theihnghilh theih loh ka tawh takna chu. A hnunglam lo hawi a, a mit leh ka mit a intawng chiah chu  hmanhmawh taka ka kal lai chu  ka tawp deuh chawt a, ka chhip atangin ka ke ler thleng hian a murin ka mur  chem chem hian ka hria a. Ani pawh a bang bik lo ni ngei tur a ni, a phu deuh zawkin ka hria, ka en ngun deuh a ni ang, a mit a lasawn  vat a, mahse  rei loteah min rawn en leh thuai a, chutah ka han tawng chhuak the ihram a. Ah….ih… luiah in kal a ni maw? In man hnem em? A va nuamawm bik ve a, a lum bawk si a…. Min chhanna pawh ka hre mumal tawh lo. Hmingte inhrilh tawnin kan lo haw rual a, ka bag ah chu phursak min dil a, a mawi hnai tawkin ka han tang der ve a, ka tang phal tak tak lo a ni. Ka bag chu min ah sak a, kawtchhuah chawlhna hmunah chuan kan chawl ta a. An khua chu a lang deuh vek a, an in awmna leh ka thlen in turte chu min kawhhmu a. A tlailam tawh avangin hawn zai kan rel ta a, ka thlen in thleng chu min rawn thlah ta a.

          Emy hmelthat zia leh duhawm zia, hleitlin zia hi ka tawnkam thiamnain a sawifiah thiam thlawt lo, sawimawi ka tum luatah a hmelthatna ka sawifiah thiam loving tih ka hlau bawk si. Angel thla nei lo ang chiah a ni. 5.4ft vela sang, taksa pan lam deuh, ngo tak mai hi a ni a, a pianthiam ziah leh taksa inmawi tawk zia hian siamtu themthiam zia a tilang chiang kher mai. A nui mawi tak leh ha nalh zia te, a…a bahsam mawlh mai hi timawitu pakhat chu a ni ve hrim hrim. Mazo nula (Mizoram bik) hmeltha tam tak ka lo hmu ve tawh thin a, Emy anga hmeltha leh duhawm hi vawiin ni thleng hian ka la hmu lo hrim hrim. A hmelthat zia tichiangtu pakhat chu, chu pawl 8 zirlai, thingtlang tleirawl lehnghal Halkha (Chin state Capital) a zirlai 1300 vel awmna school-ah Miss atana an thlantlin ve ngat kha a ni. Chu chuan a tichiang viau ka ring.

          Ka inbual zawh chuan khua a thim anga engtikah nge ka len ang aw? tiin ka ngaihtuah neuh neuh a. Amah’rawhchu, ba thing tura kal ka nih miau avangin lei min batu chu zanah a rawn leng a, pa hausa deuh mai hi a lo ni a, sial ringawt pawh 80 vel nei hi a lo ni a. Chu pa nena kan inkawm lai pawh chuan ka rilru chu Emy-te inah ngawt chuan a awm a, amah pawh chu ka ngei ru lek lek a. Chumi zan chu hrehawm ti tak chungin ka tlingtla ve hram a.

          Chhun pachangah pawh in leng a lo nei ngah na ngiang mai. A chawlh hman ve lai a ni vangte pawh a ni ang e. An khaw tlangvalho an fel hlauh a, kei pawh tlangnel takin ka awm theih phah a, zan dangah pawh ka len tawh chuan an leng rei ngai lo, a tihzia phian.

          Chhunah engmah a sawi theih loh takah chuan, zan hun chu engti kawng zawng pawhin bawhpelh ka tum lova. A tlai deuh tawh avangin tlangval dang chu lungawi lo zet hian an haw hlawm a, ka thaw huai nit a berin ka hria. Ka vat hut hnaih sauh a, ka aw ka han thian leh te te a.
          “Emy hrilh tur che ka nei a, hrilh ta che ila i thinrim lovang ti rawh?”

          Chutiang thu hrilh ringawt a thinrim thu a awm dawn a mi? Ah… sawi phawt la, a hriat ang chu. Min haw lo hle a ni tih chu ka hre thei mai a. A tawng dan vel hi a ngeihawm reuh a nia.
          “Ka hmuh hmasak ber che atang khan, ka ngaihtuahna zawng zawng ka ‘Hmangaihna’ nen lam min lak bo sak a ni”. A ngawi vang vang a, sawi tur a hr eve lo nge a…..?
                             “Ka duh chein ka hmangaih tak zet che a ni”.
          Kei pawh hmuhtir atang che khan ka rilru i luahkhat tawh asin, ka ‘Hmangaih che’ alawm. 

          Ka lawm lutuk chu ka kuah nghal chawt a, dimtein a khabe ngeihawm lo zet mai chu ka dawm chho sak a, duhthaw takin ka fawp a, a thiam ang tawkin min rawn chhanglet ve a. Khami zan ang renga ka hlim kha ka la hre leh tawh lo, kan hlim dun a ni. Ka zin chhan ber avaiin hkawhtling kher lo mah se sum tlem azawng ka dawng bawk a, chu mai ni loin hmangaih ka char tel tlat kha ka lawmna pakhat chu a ni ve hrim hrim.

          Ni hnih chauh cham tura kal kha ni nga lai ka cham phah a. Hmeichhia hian thil an lo va tih theih tak em! Evi atang reng tawh khan mipa hi chu an lo thunun chiang a nih hi maw!!! Chutia hlim leh lawm, tudang reng ngai lova hun kan hman mek lai chuan ngai teh, a tuk mai chu ka haw hun a lo ni leh ta reng mai. Theih nise Joshua ang  khan “Nia nang Hebron tlangah khan ding la, thlaa nang pawh che sawn tawh suh” tih ka nap. Chawlhni chiah chu ka hun neih chhun chu a lo ni ta.

          Inkhawm banah dai pawnah theirah lo turin kan chhuak a (Chu chu nula leh tlangval an in date vena hun a ni). Thian kawp (pair) khat an awm ve a, khawlai kan kal chu kin hmutu apiangin, “hruai haw mai rawh” tih loh leh “min ruk sak ang e” tih lova min chhuah an awm pawh ka hre lo. Thingtlang in 70 vel khuaah chuan kan thawm a na deuhte pawh a ni ang e.

Thiante nen chuan kan inthen hrang ta a. Kan thei lawhte ei tur chuan thing hnuaiah thuthmun ka siam rem a, kan thei ei pah chuan rilrua awm ang angte chu kan sawi duna, hun tlemte kan neih avang chuan kan am dun em em a. Inthen hun tur ka ngaihtuah avangin ka mood pawh a in off lek lek a ni. Chutah, “Lawma, min hmangaih tak tak ti rawh? Engtikah nge kan intawn leh ang? Vawi khat tal chu i la rawn zin le hang chu ti rawh”. A zawhna apiang mai chu Lal Solomona pawhin chhan har a tih tur ang chi hlir ni maiin ka hria.

Eng vangin nge kan lo intawn kher le? Kan intawng leh tawh lovang tih ka va hlau em aw!!! Nang chu lungmuang takin i kal ang a, kei erawh zawng nunhlui ngaiin kan sulhnu ka chhui kir thin dawn zawng a nih hi maw? Tih leh a tah a rual a, ka awmah a rawn bei thut a (hmeichhia mittui hian thil a va tih theih dawn em!) mittui tla zawih zawih chunga awma an bei tawh chuan val lu a hai ngei mai. Ngaihtuahna fim neih a har a, ka bing mupin ka hria. Sakeibaknei sawm pawh beih ngai se, Emy vang chuan ka bei let ngei ang. Inthlahlel hle mah ila, hunin ro a rel miau si avangin tin zai kan rel ta a. Kan haw kawngah nauban par a hmu a, a ngen tlat mai a, theih leh theih lovin thingkung chu ka lawn a, a par eng leh senduk chu ka lawh sak a. Vawiin ni thleng pawh hian nauban ka hmu a, ka hriatchhuah hmasak ber chu duhtak Emy kha a rawn lang nawn leh fo thin.

Ka haw tukah chuan thlen in ten arpui tuilai ngei mai chu min talh a, chaw kan ei lai mek chuan Emy pawh chu min thlah tur chuan a rawn thleng ve tawh a. Ka thlen inte nen chuan dai pawn thleng mi rawn thlah a. Emy chuan fu hlam khat dawna sei hi tianga i hawl atan tiin mi rawn ken bawk a.

Midangho chu an kir leh vek tawh a, duhtak erawh chuan kawtchhuah piah thleng mi rawn thlah a, a va hrehawm take m!!! Kan inthen hleithei lova, a mittui hi a surin a sur a, mipa mah nih ila insum zawh har ka ti a, hkangaihna chuan min vel tap ve chiang khawp mai. Tun anga puitlin deuh hnu chu nise ka hruai haw ngei ang le. Chutia awm reng chu thaa ka hriat loh avangin kawtchhuah thleng ka va thlah let leh a, beiseina nung nen intawng leh tura intiamin kan inthen the ihram a.

          Ui karei !!, a rapthlak lutuk. Hei hi maw piputen ‘d zuna uai’ an lo tih thin chu. An sawi chu hre fo thin mah ila,ka tawn ngaih loh thil a nih avangin a hrehawm zia ka hre pha lo a ni. Emy kal liam hnu chuan thui lote tak tak ka kal a, ka pen thei tawh tlat lo mai. Ka ke ka khai kang thei tawh lova, kal turin tha ka nei tawh hek lo, ka bawp lehlam lehlam hi maimawm rilin a zial ang hian a inman khawm vek a, ka lu a hai a, ka khawhmuh a fiah thei tawh lova, kal ngaina  reng reng ka hre lo a ni. Intipachanga kal lui ka tum ngial pawhin hriau benga sanghawngsei lut tlang aia nep lo tur hial khawp harsa a ni tlat. Kir leh dawnin chhungten arpui tuilai ngei maia min thlah tawh kha a ni a, a chi lo hul hual. Ka rilru ka siamfel a, ka kal ngei tur a ni, ama’rawhchu, engtikah nge tih erawh ka sawi thei lo.

Kawng sir rem laiah chuan thuthmun ka rem a, ka mu zal a. Ka walkman chu ka zai tir a, Joseph Zaihmingthang’n
       D nang nena lendun ve hi         
Ka nuam thin a mahse kar a hla
Theih chang ve se intawng leh ila
       Hmangaih biahthu kan hril dun dawn nia
          Tih chu ka ngaithlaa rea tak ka chawl hnu chaun, muang changin ka kal chho ve leh thei hram a.

          Motor kawnga kal tawh lovin short cut-in ka kal ta zawk a. Thingpui dawr, thiante nena kan inthen takna kha ka thleng chho thei hram a. Thingpuite ka in hnu chuan ka thawkchhuak leh a, chung lai pawh chuan min mawlhtu awm tlat hian hriatna ka nei reng a, ka mumal lo a  nit a ber mai. 

          Khaw pakhat ka kal pelh chiah tihah chuan peng hi a lo awm a, feh kawng leh zin kawng hi a lo ni a. Ka chian loh em avang chuan peng pawh chu ka lo hmu lova, feh kawng chu ka zawh char char chu nihin. Darkar 1 vel ka kal hnu chuan loa hnathawkho ka hmu a, ka bo a ni tih ka hriat chuan ka harh deuh zawk a. Kir leh tur chuan ka thim dawn avangin, ram palailenga kal a kawngpui pawh chu ka thlang ta zawk a. Hnim pik tak leh hling karah chuan tlang chung lam panin kawngpui pawh tur chuan ka thawkchhuak a. Khua a lumin a kawng a chho bawk si, ka tui a hal bawk, hmangaihnain min vaw chau bawk si a. Chutia chau taka ka kal lai chuan rinloh lutuk maiin kawngpui chu ka pawh tat hut mai a, ka lawm zia mai chu!!!  Lehlam taka ngaihtuah chuan a thinrim thlak a, a nuihzatthlak bawk a, a mak bawk a ni. Di zuna uai zawng a lo thawk na a ni e. Theih nise heng ka harsatna tawh zawng zawngte hi Emy hrilh ka va chak take m!!!!!!!!!!!

          Tunah zet zawng kum 5 a liam ve leh tlat tawh a, intawn zai reng kan rel thei ta si lo, kan awmna lah a inhlat tulh tulh mai bawk si. Mahse rilruah a thi thei mawlh si lo, nauban parsen hmuh tum phei chuan, nimina thil thleng  ang maiin rilruah a thar uar uar a. Duhtak tawng leh tur chuan foreign kal a ngai a, kal ngam pawh nih ila, hun ka nei tawh bawk si lo. Ka hmangaih Emy-te khan min ngai ve thin tak ang maw??? Ka hmangaih ka ngaihtuahna luahkhattu, engtikah tak tawng leh ang i maw?? Tawn leh ka chakin ka va nghakhlel take m!!! Duhtak Emy, kumtluang atan zawng ka mangtha phal mawlh lo che a. Intawn leh hma zawng Mangtha, Mangtha mawlh mawlh le.

( Engtik lai pawhin  i comment ka dawng thei reng e. Email: naute29@gmail.com)