C. Lachhanhima
15th June, 2013
RTI Act he atokung kaa cunah Syllabus letah a hloka, kaa cu ningtah he
pe ka lungthing letah hminghlupui a va nae. Raang, Khuatlang/khuachung
tuahrynah hmingbo chaw ngeteipaw sangkhe a cang paw hratah ka hni. RTI Act
tahei, ka lungthing a pahre ngetei na cawtah le hmingchaw ngeteipaw a
cang na cawtah kaaning kaa reitah cia/palehpaw hei ka lungthing leh ung
ka. Exam kaa patlung cang kaw tei letah Articles, Cabu
le Internet lang a lai cadai kaw nehka. A tlingly ngeteipaw tah le
ka tuakhy na dang hratah ka va ciapaw a cang.
RTI Act cawh ze maw a cang e? A paching na zawngtah ‘Sawkha
a mingkainah chawpaw kaa hnuikhy na'pawtah le dinah kaa hnikhy na’ pawtah India
zawpui tah haehrikhynah dang kaa hnuipaw he a cang’. Ukil le dang langtei
aa hreipaw sahlo aa cai chiahia co 'Ly aatuapaw tei thleci a puimawpaw khang
tah leh Ca a cupaw tei Cabu aa puimawpaw khang tah’ aa puimaw hra.
Kung 2002 letah Parliament of India tah Freedom of Information Act, 2002
cawh hmangkhy pawtah pachia paning ka. Ma’ dang cawh du a tlingkhy kyly na
cawtah zawpui zawngtah hmang ky lili bei he. Cai a va pahia longmang ka, India
cawngsaw ta kaa puimaw ngeteipaw hming a cang na cawtah ‘Right To Information
Act, 2005 cawh ning 15 June 2005 letah khei Parliament of India hmechuinah rai
letah a va pipaw a cang. Taico, 12 October, 2005 taitah hmang pathopaw a cang.
Ma' RTI Act tei a tung caipaw cawh hmupahlepaw(transparent) sawkha
tuanah le eiparunah (corruption) vaikhynah he cang cai. Information kaa
hnidupaw hmaikaw cawh Zawpui mingkaitu (Public Authority) taitah hnikhynah dang
langpui ama hawng patu a cang. Ma' Information kaa hnidupaw kaa haehri ningtah
hei kaa hnidunah a chang le kaa hmang na’paw palang pai a nge be.
‘Information’ cawh zemaw a cang e? RTI Acts, 2005 Section 2 (f) taco
“Information cawh ze zawng hmingting a chawtei tah aa kaipaw/chiapaw ;
records, documents, Memos, e-mails, Pacangnah (Opinion), Advice, Press Release,
circular, Order, Logbook, Contracts, Reports, Papers, Samples, Models, Data
langchang khawlhming(Electronic) hmang pawtah aa kaipaw/aa chiapaw vytei le
ming pakheh thaithi/cangnah Public Authority taitah dang hmang pawtah kaa
hnikhypaw hmaikaw he Information cawh a cang”. Ma' Information tahpaw tahei kaa
hni dupaw cawh a ki thlu khatah a ngesa a chui ngetei.
Ma’ leimei ning taco, RTI Act rai letah hei Information pesailypaw a
cawngtei ung kaw hui ka. Ma' sahlo cawh zawpui cha na’paw tei a cang a co,
pesai na langpui a ung tahpaw tu kaa lungthing letah chia he pasala. RTI Act,
2005 Section 8 tei a sailypaw sahlo cawh :
(1) India raang a
bingnah, unynah le zalainah aa rorang khypaw sahlo cawh peichua saipaw cang be.
(2) Court
tlawngmaw, Tribunal tah tlawngmaw Information pe a sailypaw hming; Court dang
rokhynah he saipaw cang be.
(3) Parliament le
State Legislature dinah le zawchuinah aa rorang khypaw saipaw cang be.
(4) Chohrawng
patawngnah biaparu, zawpui tah a puimaw ngetei se tahlypaw co saipaw cang be.
(5) Ukil le a
client ka letah biaparu a ungpaw pesaipaw cang hra be.
(6) Khazaw sawkha
hringpaw taitah a paruteitah bia aa dawngpaw zawng saipaw cang be.
(7) Ming pakhe
hringnah le ngaisaw caitah cichuipaw/ arokhypaw pe saipaw cang ba caka. Taico,
hmingsua atuatu hrekhy na’pawtah bia a chingtupaw he lawchuapaw saipaw
cang hra be. Atawchinah, Police sahlo hai letah Information a peitupaw a ming
le a cangnah he peichuapaw sai cang be.
(8) Criminal
Investication pachiapaning leimei ningtah, Investication pabuaba na zawngtah
information pei saipaw cang be.
(9) Council of
Ministers, Secretaries le Officer hringpaw sahlo tei hming tuachuah aa
pachiapaw he Ca cawh a pui a tling tawh lypaw co saipaw cang be.
(10) Mingpakhe
biaparu, zawpui caitah chanah a cang tlunglypaw cawh peichua saipaw cang be.
Taico, raihrenah su le office kaa tlai ningtah Document le Record
vytei sahlo rei tah chingpasenah haehri khypaw cang he ka. Mahluikhung co kaa
hming dupaw cawh a Xerox, Copy, Print etc sai kaa cang he pe. Heinah
(Application) mai letah Rs 10 cuipaw cangka, Document xerox mai le Copy na paw
mai hapaw lawng lawng ka cui a.
RTI Act rai letah haehrinah kaa tuapaw cawh Central Public Information
Officer tlawng maw State Public Information Officer tlawngmaw tah ning 30 chung
letah chainah aama pely a co, biahnuinah a sangvypaw lang haehri kawkhypaw a
cang. Ma' cawh First Appeal aa tah. First Appeal letah kaa lung a tlangly a co,
Central Information Commission tlawngmaw State Information Commission letah
Second Appeal kaa tuakaw khy.
Taico, RTI rai letah chainah kaa dawngpaw cawh a dily/hmangly pawtei a
cang a co, aaning aa hrepaw sahlo letah hrenah tuakhynah dang a ungkaw hui.
A changnah letah co, RTI he dang chaw ngeteipaw, dinah aama peikhytu a
cang. Khuachung letah raihrenah chawlypaw tlawngmaw khuatlang letah
hmingdilypaw tlawngmaw a cang khatah kaa ngesapaw he pe ‘Public Authority’ a
rai leteipaw hmai kaw cawh RTI Act hmang pawtah hming a dipaw/a hmangpaw
kaa hnikhy a. Hmang hlu a pachia cy he pe.
(Dang le phung a cang na cawtah English lesa pahlopaw
cangka, kaa hnithai cy he pe e!. A senung lynapaw letah baichi kaa pachia
cy he pe.)
No comments:
Post a Comment